अधिक मास (मलमास) सुरु : धार्मिक साधना, दान र आत्म चिन्तनको विशेष महिना

 हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि विशेष धार्मिक महत्त्व बोकेको अधिक मास (मलमास) सुरु भएको छ। हरेक ३२ महिना १६ दिनपछि पर्ने यो महिना धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त पुण्यदायी मानिने भएकाले देशभर मठ–मन्दिर, आश्रम तथा धार्मिक स्थलहरूमा पूजा–आराधना, कथा–प्रवचन र भजन–कीर्तनका कार्यक्रम बढ्ने गर्दछन्। यस बर्षकाे मलमास आज जेष्ठ ३ गते आइतबार देखि असार १ गते साेमबार सम्म रहेकाे छ। 

धर्मशास्त्रअनुसार चन्द्र पात्रोको एक वर्ष र सौर्य पात्रोको एक वर्षबिच करिब ११ दिनको अन्तर हुन्छ। यही अन्तरलाई मिलाउन केही वर्षको अन्तरालमा एउटा अतिरिक्त महिना थपिने गरिन्छ, जसलाई अधिक मास भनिन्छ। यो महिना “पुरुषोत्तम मास” का रूपमा पनि परिचित छ।

एउटा औँसीदेखि अर्को औँसीसम्म सङ्क्रान्ति छैन भने त्यो महिनालाई मलमास वा अधिक मास भनिने भनेर विभिन्न शास्त्रीय ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । अर्थात् सङ्क्रान्ति नभएको महिना अधिक मास वा मलमास हो ।

दुई वटा सङ्क्रान्ति भएको महिना क्षय मास हो । क्षय मास भने कहिले, कहिले मात्र हुने गरेको छ  चान्द्र महिनामा दुई वटा सङ्क्रान्ति पर्‍यो भने क्षय मास भनिन्छ । ज्योतिषका विद्वान् भास्कराचार्यले आफ्नो ग्रन्थ सिद्धान्त शिरोमणिमा मलमास र क्षय मासको स्पष्ट परिभाषा दिएका छन् । जसमा भनिएको छ–
असङ्क्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटः स्याद् ।
द्विसङ्क्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् ।।

चान्द्र महिनामा दुई वटा सङ्क्रान्ति पर्‍यो भने क्षय मास भनिन्छ । ज्योतिषका विद्वान् भास्कराचार्यले आफ्नो ग्रन्थ सिद्धान्त शिरोमणिमा मलमास र क्षय मासको स्पष्ट परिभाषा दिनुभएको छ । जसमा भनिएको छ–

किन विशेष मानिन्छ अधिक मास ?
पुराणहरूमा उल्लेख भएअनुसार अन्य महिनाले स्थान नदिएपछि यो महिना भगवान् विष्णुको शरणमा पुगेको धार्मिक कथा पाइन्छ। त्यसपछि भगवान् विष्णुले यसलाई “पुरुषोत्तम मास” नाम दिएर विशेष सम्मान प्रदान गरेको विश्वास गरिन्छ। यही कारण अधिक मासलाई भगवान् विष्णुको आराधनाका लागि सबैभन्दा उपयुक्त समय मानिन्छ।

धर्मविद्हरूका अनुसार यो महिना केवल धार्मिक कर्मकाण्डको समय मात्र नभई आत्म शुद्धि, आत्म अनुशासन र सकारात्मक जीवनशैली अपनाउने अवसर पनि हो।

अधिकमासमा गरिने प्रमुख धार्मिक कार्यः
अधिक मासभर धेरै भक्तजन बिहान स्नान गरी पूजा–आराधना, मन्त्र जप तथा ध्यान गर्ने गर्दछन्। विशेष गरी विष्णु सहस्र नाम, श्रीमद्भागवत, भगवत गीता र रामायण पाठ गर्ने परम्परा छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार यो अवधिमा व्रत तथा उपवास बस्ने, तुलसी पूजा गर्ने, दीप दान तथा अन्न दान गर्ने, गरिब तथा असहायलाई सहयोग गर्ने, गाई, कुकुर, चराचुरुङ्गीलाई खाना दिने, सत्सङ्ग तथा कथा श्रवण गर्ने
जस्ता कार्य अत्यन्त पुण्यदायी मानिन्छन्।  धर्मगुरुहरूका अनुसार अधिक मासमा गरिएको दान र सत्कर्मको फल अन्य समयभन्दा धेरै गुणा प्राप्त हुने विश्वासले पनि यसको महत्त्व बढाएको हो।

शुभ कार्य किन गरिँदैन ?
अधिक मासलाई धार्मिक साधना र संयमको समयका रूपमा लिने भएकाले विवाह, व्रतबन्ध, गृह प्रवेश, नयाँ व्यवसाय उद्घाटन तथा नयाँ घर निर्माणजस्ता मंगलकार्य भने परम्परागत रूपमा नगर्ने चलन छ।

ज्योतिष शास्त्रका जानकारहरूका अनुसार यो महिना सांसारिक उत्सवभन्दा आध्यात्मिक उन्नतिमा केन्द्रित हुनुपर्ने मान्यता छ। यद्यपि दैनिक जीवनका सामान्य कामकाज, अध्ययन, व्यापार सञ्चालन तथा आवश्यक निर्णयमा कुनै रोक नहुने उनीहरू बताउँछन्।

मठ–मन्दिरमा बढ्यो चहलपहल
अधिक मास सुरु भएसँगै काठमाडौंको पशुपतिनाथ मन्दिर, बुढानीलकण्ठ मन्दिर लगायत देशका विभिन्न विष्णु तथा कृष्ण मन्दिरमा भक्तजनको भीड बढ्ने गर्दछ।  धेरै स्थानमा भागवत कथा, हरिनाम सङ्कीर्तन तथा सामूहिक पूजा आयोजना हुने गर्दछन्। धार्मिक संस्थाहरूले दान तथा सेवा कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गर्न थालेका छन्।

संयमित जीवनशैलीमा जोड
धर्मगुरुहरूले अधिक मासमा क्रोध, लोभ, हिंसा, मदिरा सेवन, असत्य बोल्ने तथा अनैतिक गतिविधिबाट टाढा रहन आग्रह गरेका छन्। सकारात्मक सोच, शान्त व्यवहार, परिवारमा सद्भाव र समाजसेवामा सक्रिय हुन सके अधिकमाको वास्तविक महत्त्व प्राप्त हुने उनीहरूको भनाइ छ।

धार्मिक आस्थाअनुसार अधिक मासलाई केवल अतिरिक्त महिना नभई जीवन सुधार, आत्म चिन्तन र आध्यात्मिक उन्नतिको विशेष अवसरका रूपमा लिने गरिन्छ। धर्मगुरुहरूले मलमासलाई आत्म चिन्तन र आत्म अनुशासनको समयका रूपमा लिन आग्रह गरेका छन्।

विशेष गरी मलमासमा  क्रोध र लोभ त्याग्ने, असत्य र हिंसाबाट टाढा रहने, मदिरा तथा नशालु पदार्थ सेवन नगर्ने, परिवार र समाजमा सद्भाव कायम गर्ने, सामाजिक सेवा तथा सहयोगमा सक्रिय हुने, जस्ता व्यवहार अपनाउन सुझाव दिइएको छ।

युवापुस्तामाझ पनि बढ्दो चासो
पछिल्ला वर्षहरूमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक विषयप्रति युवापुस्ताको चासो पनि बढ्दै गएको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत अधिकमाको महत्त्व, पूजा विधि तथा धार्मिक कथा व्यापक रूपमा साझा हुन थालेपछि युवा पुस्ता पनि मठ–मन्दिर तथा धार्मिक कार्यक्रममा सहभागी हुन थालेका छन्।

धर्मशास्त्रका जानकारहरूका अनुसार आधुनिक जीवनशैलीका बिच पनि मलमासले मानिसलाई केही समय आत्म चिन्तन, संयम र आध्यात्मिकतासँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्दछ। उनीहरू भन्छन्, “मलमास केवल अतिरिक्त महिना होइन, जीवनलाई सकारात्मक दिशातर्फ डोराउने आध्यात्मिक अवसर हो।”