बंगालको खाडीबाट आउँदैछ ठूलो वर्षाको खतरा, असोज १० सबैभन्दा जोखिमपूर्ण

भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीको घाउ अझै पुरिएको छैन। रसुवा, नुवाकोट हुँदै त्रिशूली करिडोरसम्म उद्धार, राहत र पुनःस्थापनाको काम जारी छ। कतिपय ठाउँमा सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र बस्ती पुरानै अवस्थामा फर्किन सकेका छैनन्।

यही बेला आकाशमा अर्को मौसमी प्रणाली विकसित हुँदैछ।

बंगालको खाडीको उत्तर अण्डमान सागर क्षेत्रमा बनेको न्यूनचापीय प्रणाली पश्चिम-उत्तरपश्चिमतर्फ अघि बढिरहेको छ। भारतीय मौसम विभागका पछिल्ला प्रक्षेपणअनुसार यो प्रणाली सेप्टेम्बर २१ सम्म न्यूनचापीय क्षेत्रबाट डिप्रेसन र सेप्टेम्बर २२ सम्म गहिरो डिप्रेसनमा विकसित हुन सक्ने तथा सेप्टेम्बर २३ आसपास दक्षिण ओडिशा-उत्तर आन्ध्र प्रदेशको तटीय क्षेत्रमा पुग्न सक्ने देखिएको छ।

नेपालमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कति पर्छ भन्ने अझै निश्चित छैन। तर विभिन्न मौसम पूर्वानुमान मोडलले असोज ८ देखि १२ गतेसम्म नेपालमा वर्षाको गतिविधि उल्लेख्य बढ्न सक्ने संकेत दिएका छन्। केही मोडलमा केही स्थानमा ४०० मिलिमिटरभन्दा बढी र अधिकतम करिब ७४१ मिलिमिटरसम्म वर्षाको संकेत देखिएको मौसमविद् डा. विनोद पोखरेलले बताएका छन्।

यसको अर्थ नेपालका सबै ठाउँमा ७४१ मिलिमिटर पानी पर्छ भन्ने होइन। त्यो विभिन्न मोडलले देखाएको सम्भावित अधिकतम प्रक्षेपण हो। मौसम प्रणालीको दिशा, गति, शक्ति र नेपालसम्म आइपुग्दा त्यसमा हुने परिवर्तनले वर्षाको मात्रा र क्षेत्रलाई ठूलो फरक पार्न सक्छ।

यही कारण अहिलेको अवस्था ‘ठूलो विपद् निश्चित भइसकेको’ अवस्था होइन, तर ‘सम्भावित ठूलो वर्षाका लागि तयारी सुरु गरिहाल्नुपर्ने’ अवस्था हो।

बंगालको खाडीको प्रणालीले नेपालमा किन ठूलो पानी पार्न सक्छ ?

नेपालमा बंगालको खाडीबाट आउने मौसमी प्रणाली नयाँ कुरा होइन। मनसुनको समयमा बंगालको खाडीमा बन्ने न्यूनचापीय क्षेत्र तथा डिप्रेसनले दक्षिण एसियाको ठूलो भूभागमा जलवाष्प बोकेर ल्याउँछन्।

यसपटकको प्रणाली पनि उत्तर अण्डमान सागरबाट पश्चिम-उत्तरपश्चिमतर्फ अघि बढिरहेको छ। भारततर्फ जाँदा यसले थप शक्ति प्राप्त गर्ने सम्भावना छ। भारतीय मौसम विभागले दक्षिण ओडिशा र उत्तर आन्ध्र प्रदेशको तटीय क्षेत्रमा सेप्टेम्बर २२ देखि २४ सम्म धेरै भारीदेखि अत्यधिक भारी वर्षाको चेतावनी दिएको छ।

त्यसपछि प्रणालीको अवशेष र यससँग सम्बन्धित जलवाष्पयुक्त वायु उत्तर र उत्तरपूर्वतर्फ फैलिँदा भारतका पूर्वी तथा उत्तरपूर्वी भूभाग हुँदै नेपालसम्म वर्षा गराउने अवस्था बन्न सक्छ।

नेपालका लागि अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पश्चिमी वायु र बंगालको खाडीबाट आउने प्रणालीबीचको सम्भावित अन्तरक्रिया हो। मौसमविद्हरूका अनुसार यी प्रणालीबीचको अन्तरक्रिया बलियो भयो भने वर्षाको मात्रा बढ्न सक्छ।

त्यसैले चक्रवात नेपालसम्म आइपुग्नुपर्छ भन्ने होइन। बंगालको खाडीमा बनेको प्रणाली भारततर्फ कमजोर हुँदै गए पनि त्यसले बोकेको जलवाष्प र वायुमण्डलीय अवस्थाले नेपालमा लामो समयसम्म वर्षा गराउन सक्छ।

‘अर्नब’ अहिले बनिसकेको हो ?

यसलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा केही भ्रम देखिएको छ। मानिसहरू केही भ्रमपूर्ण कुरालाई फैल्याइरहेका छन् ।

अहिले बंगालको खाडीमा विकसित प्रणालीलाई आधिकारिक रूपमा ‘अर्नब’ नाम दिइएको छैन। अहिले यो न्यूनचापीय प्रणाली हो। यदि यसले आवश्यक चक्रवाती तीव्रता हासिल गर्‍यो भने उत्तर हिन्द महासागरका लागि तय गरिएको नामकरण सूचीअनुसार यसको नाम ‘अर्नब’ हुनेछ। ‘अर्नब’ नाम बंगलादेशले प्रस्ताव गरेको हो।

त्यसैले अहिले नै ‘अर्नब चक्रवात नेपाल आउँदैछ’ भन्नुभन्दा ‘बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभाव नेपालमा पर्न सक्ने’ भन्नु वैज्ञानिक रूपमा बढी उपयुक्त हुन्छ।

भारतमा कहाँ-कहाँ पर्न सक्छ प्रभाव ?

भारतमा भने प्रणालीको प्रभाव तुलनात्मक रूपमा स्पष्ट देखिन थालेको छ। भारतीय मौसम विभागले दक्षिण ओडिशा र तटीय आन्ध्र प्रदेशमा भारीदेखि धेरै भारी वर्षाको सम्भावना औँल्याएको छ। ओडिशाका लागि सेप्टेम्बर २३ र २४ मा अत्यधिक भारी वर्षाको चेतावनीसमेत जारी गरिएको छ।

यससँगै पश्चिम बंगाल र सिक्किम क्षेत्रमा पनि सेप्टेम्बर २३ पछि वर्षाको गतिविधि बढ्ने प्रक्षेपण छ। पश्चिम बंगालमा सेप्टेम्बर २४ देखि २६ सम्म भारी वर्षाको सम्भावना देखाइएको छ।

अर्थात्, प्रणालीको प्रारम्भिक प्रभावको मुख्य केन्द्र अहिले भारतको पूर्वी तथा तटीय भूभाग हो। यसको मार्ग र शक्ति परिवर्तन भएमा प्रभाव पर्ने क्षेत्र पनि परिवर्तन हुन सक्छ।

बंगलादेशमा पनि चासो

बंगलादेशका लागि पनि बंगालको खाडीको प्रणाली महत्वपूर्ण छ। बंगलादेश मौसम विभागले सेप्टेम्बर १९ आसपास बंगालको खाडीमा न्यूनचापीय क्षेत्र बन्न सक्ने पूर्वानुमान यसअघि नै गरेको थियो। देशका विभिन्न भागमा भारी वर्षा र अस्थायी हावाहुरीको सम्भावना औँल्याइएको थियो।

तर पछिल्लो प्रणाली दक्षिण ओडिशा-उत्तर आन्ध्र प्रदेशतर्फ जाने प्रक्षेपण बलियो भएकाले यसको मुख्य प्रारम्भिक प्रभाव भारतको उक्त क्षेत्रमा देखिनेछ। यसको दिशा परिवर्तन भएमा बंगलादेश र पश्चिम बंगालको जोखिम पनि बद्लिन सक्छ।

नेपालमा जोखिम ?

नेपालमा ठूलो वर्षा भयो भने यसको प्रभाव केवल पानी पर्नुमा मात्रै सीमित हुँदैन।

विशेषगरी असोजको यो समय जोखिमपूर्ण छ। वर्षायामको अन्त्यतिर जमिन धेरै ठाउँमा पहिले नै भिजिसकेको हुन्छ। त्यसमा छोटो समयमा ठूलो पानी थपिँदा खोलानाला अचानक बढ्ने, पहिरो जाने र सडक अवरुद्ध हुने जोखिम हुन्छ।

पहिरो र भू-क्षय : २०८१ असोज अझै हामीमाझ ताजा छ । त्यस वर्ष असोज १० गते आएको भीषण वर्षाले काठमाडौं, काभ्रेपलाञ्चोक, ललितपुर, भक्तपु र सिन्धुलीमा ठूलो क्षति गर्‍यो ।

काठमाडौंकै खोला-खोल्सामा अपत्यारिलो बाढी उर्लियो। कयौँ भूगोल क्षतविक्षत भए । सिन्धुली र काभ्रेस्थित बीपी राजमार्ग करिब १० किलोमिटर ध्वस्त भयो ।

अहिले असोजमा पनि त्यस्तै जोखिम ल्याउन सक्ने वर्षाको अनुमान गरिएको छ। असारदेखि औसतमा पानी परिरहेकाले जमिन हिलो भइणसकेको छ। पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा लगातार पानी पर्दा पहिरो जाने सम्भावना बढ्छ। पहिल्यै पहिरोले कमजोर बनाएका ढलानमा थप वर्षाले जोखिम अझ बढाउन सक्छ।

अचानक बाढी : सानाठूला खोलामा पानीको बहाव तीव्र बढ्न सक्छ। विशेषगरी साँघुरा खोँच र नदी किनारका बस्तीमा आकस्मिक बाढीको जोखिम हुन्छ।

नदीको सतह बढ्ने : भोटेकोशी, त्रिशूली, कर्णाली, नारायणी, कोसीलगायत नदी प्रणालीमा माथिल्लो जलाधारमा ठूलो वर्षा भए तल्लो तटीय क्षेत्रमा पनि बहाव बढ्न सक्छ।

सडक र यातायात अवरोध : पहिरो र बाढीका कारण राजमार्ग तथा ग्रामीण सडक अवरुद्ध हुन सक्छन्। लामो दूरीको यात्रा जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ।

सहरमा डुबान : काठमाडौं उपत्यकासहित ठूला सहरमा छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा भए ढल निकास प्रणालीले पानी धान्न नसक्दा डुबान हुन सक्छ।

जलविद्युत् तथा पूर्वाधार : नदीको बहाव बढ्दा निर्माणाधीन तथा सञ्चालनमा रहेका जलविद्युत् आयोजना, पुल, सडक र प्रसारण संरचनामा जोखिम बढ्न सक्छ।

कृषिमा क्षति : धानलगायत बाली भित्र्याउने समय नजिकिँदै गर्दा लगातारको पानी र हावाहुरीले पाक्दै गरेको बालीमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

भोटेकोशीको विपद्पछि जोखिम किन अझ संवेदनशील ?

यसपटकको सम्भावित वर्षालाई सामान्य वर्षायामको अर्को एउटा पानीको घटना मात्रै हेर्न नहुने अर्को कारण भदौ १० को भोटेकोशी विपद् हो।

भोटेकोशी-त्रिशूली करिडोरमा ठूलो बाढीपछि नदीको बहाव, किनार र भू-आकृतिमा परिवर्तन आएको छ। कतिपय ठाउँमा नदीले आफ्नो पुरानो धार परिवर्तन गरेको छ भने सडक, पुल र बस्ती आसपासको जमिन कमजोर बनेको छ।

त्यसैले त्यही क्षेत्रमा फेरि ठूलो वर्षा हुँदा नयाँ विपद् मात्र होइन, अघिल्लो विपद्ले कमजोर बनाएको संरचनामाथि दोस्रो प्रहार हुन सक्छ।

बाढीले क्षति पुर्‍याएका पुल र सडक, पहिरोले कमजोर बनाएका ढलान, नदी किनारका अस्थायी संरचना तथा उद्धार-राहतमा प्रयोग भइरहेका मार्ग थप वर्षाका कारण पुनः प्रभावित हुन सक्छन्।

भोटेकोशी बाढीपछि सरकारले पुनरुत्थानका तत्कालीन कार्ययोजना अघि बढाइरहेको अवस्थामा अर्को ठूलो वर्षाको जोखिम थपिनु व्यवस्थापनका दृष्टिले पनि चुनौतीपूर्ण हो।

तर यसको अर्थ भोटेकोशी क्षेत्रमा फेरि त्यस्तै प्रकृतिको बाढी अवश्य आउँछ भन्ने होइन। **जोखिमको स्तर वर्षाको वास्तविक मात्रा, स्थान, अवधि र नदीको जलाधारमा परेको पानीमा निर्भर हुनेछ।

असोज १० किन बढी चासोको दिन ?

मौसमविद् विनोद पोखरेलले विभिन्न मोडलको अध्ययनपछि असोज ८ देखि १२ सम्मको अवधिलाई संवेदनशील देखाएका छन्। उनका अनुसार असोज १० आसपास जोखिम तुलनात्मक रूपमा बढी देखिएको छ। केही मोडलले पूर्वदेखि पश्चिमसम्म विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा देखाए पनि सबै मोडलको प्रक्षेपण एउटै छैन।

त्यसैले असोज १० लाई ‘विपद् हुने निश्चित दिन’का रूपमा बुझ्नु हुँदैन। बरु अहिले उपलब्ध मोडलहरूले देखाएको सम्भावित उच्च जोखिमको समयखण्डका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

मौसम पूर्वानुमान केही दिन अगाडि बढ्दै जाँदा अझै परिष्कृत हुन्छ। प्रणाली कहाँ पुग्छ, कति बलियो हुन्छ र कति सुस्त वा तीव्र गतिमा अघि बढ्छ भन्ने कुराले नेपालमा पर्ने वर्षाको स्वरूप बदल्न सक्छ।

मौसमविद्हरूको सन्देश : डर होइन, तयारी

जलवायु तथा मौसम विज्ञ उज्ज्वल उपाध्यायले पनि अहिलेको प्रक्षेपणलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने तर आत्तिनुपर्ने अवस्था नभएको बताएका छन्।

उपलब्ध अधिकांश मोडलमा असोज ८ देखि ११ सम्मको अवस्था चिन्ताजनक देखिए पनि प्रणाली नेपालतर्फ आइपुग्दा कमजोर हुने सम्भावनालाई नकार्न नसकिने उनले बताए। यसअघि शक्तिशाली देखिएका प्रणाली नेपाल प्रवेश गर्दा कमजोर भएका उदाहरण रहेको भन्दै उनले आशावादी रहन सकिने बताएका छन्।

उनको सन्देशको सार यही हो- नडराऔँ, नआत्तिऔँ, तर सजग र अधिकतम सावधान रहौँ।

मौसमविद् विनोद पोखरेलले पनि अहिले सार्वजनिक भएका प्रक्षेपणको उद्देश्य त्रास फैलाउनु नभई सम्भावित जोखिमका लागि समयमै तयारी गराउनु भएको बताएका छन्।

अब के गर्ने ?

मौसम विभागले प्रणालीलाई निरन्तर निगरानी गरिरहेको छ। प्रणालीको अवस्था र दिशामा परिवर्तनसँगै नेपालमा पर्ने प्रभावबारे थप स्पष्ट हुँदै जानेछ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका निश्चित दाबीभन्दा विभागका आधिकारिक बुलेटिन र स्थानीय प्रशासनका सूचनालाई आधार मान्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

असोज ८, ९ र १० गते विशेषगरी पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा लामो दूरीको यात्रा गर्नुअघि मौसम र सडकको अवस्था बुझ्नु आवश्यक देखिन्छ। जोखिमयुक्त नदी किनार, पहिरो सम्भावित ढलान र कमजोर संरचनाबाट टाढा रहनु तथा स्थानीय प्रशासनले दिएको निर्देशन पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा भने उद्धार तथा पुनःस्थापनाका संरचना, अस्थायी आवास, सडक र पुलको अवस्था पहिले नै परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ। जोखिममा रहेका परिवारलाई सम्भावित वर्षाअघि नै सुरक्षित स्थानमा सार्नुपर्ने अवस्था देखिएमा स्थानीय तहले ढिलाइ गर्नु हुँदैन।

महत्वपूर्ण कुरा

अहिलेको पूर्वानुमानले ठूलो वर्षाको सम्भावना देखाएको छ, ठूलो विपद् निश्चित भएको घोषणा गरेको छैन। केही मोडलमा अत्यधिक वर्षाको संकेत हुनु चेतावनीका लागि महत्वपूर्ण हो, तर त्यसलाई अन्तिम मौसम पूर्वानुमान मान्न मिल्दैन।

अर्कोतर्फ, भारतमा प्रणालीको विकासक्रम भने तीव्र छ। सेप्टेम्बर २१-२२ मा डिप्रेसन तथा गहिरो डिप्रेसन बन्ने र २३ आसपास दक्षिण ओडिशा-उत्तर आन्ध्र प्रदेश नजिक पुग्ने अहिलेको प्रक्षेपण छ।

नेपालले अब गर्नुपर्ने काम डर फैलाउनु होइन, सम्भावित जोखिमलाई समयमै व्यवस्थापनमा बदल्नु पर्छ। भोटेकोशीको विपद्ले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ पनि यही हो- विपद् आएपछि उद्धार गर्नेभन्दा अगाडी नै जोखिम घटाउने तयारी महत्वपूर्ण हुन्छ।

आगामी केही दिनमा प्रणालीको दिशा र शक्ति थप स्पष्ट हुँदै जानेछ। त्यसैले असोज ८ देखि १२ सम्मको पाँच दिनलाई नेपालका लागि उच्च सतर्कताको मौसम विन्डोका रूपमा हेर्नु पर्छ । तर अहिले नै निश्चित क्षतिको निष्कर्ष ननिकाल्नु वैज्ञानिक मानिनेछ।